‘Fiyatlar yüksek ama ucuz olunca da gelmiyorlar!’

Bugün internette  şöyle dolaşırken habertürk`ün klasik cumartesi restorant haberlerinden birine gözüm ilişti. Başlık “Yemek mi yiyoruz kazık mı” şeklindeydi. Hem az çok iktisat ile haşir neşir olmam hem de bahsi geçen restorant tipleri ile istanbulda zaman zaman karşılaşmam nedeniyle haber ilgimi çekti.

Haberde çeşitli kesimlerle yapılan mülakatlardan bölümler bulunuyor. Bunlardan bitanesi şöyle

TURYİD Başkanı Barış TANSEVER: Sunset Gril&Bar Sahibi

…..16 senedir Sunset’i işletiyorumve bu pahalılık ucuzluk konusunu kafamda bir türlü çözebilmiş değilim. Biz öğlenleri yemek ve içki fiyatlarında % 40’a varan indirim yapmamıza rağmen 30-40 kişi geliyor ama akşamları nedense 300 kişiyi buluyor. Bunu gerçekten çözemedim…..

Bu amcamızın çözemediği soruyu yıllar önce bir başka iktisatçı  Thorstein Veblen isimli amcamız çözmüş.Normalde iktisatta en önemli kurallardan biri arz ve talebin fiyata göre değişmesidir. Genel olarak bir malın fiyatında bir artış görünürse o mala olan talep esneklik katsayısına göre azalır. Daha anlaşılır biçimde söylersek 1TL iken 10 kilo aldığımız elmayı elma fiyatı 2TL ye çıkınca 6-7 kilo almaya başlarız. Ancak bu geneli yansıtsa da çeşitli istisnaları vardır. İşte yukarıdaki amcanın çözemediği soruya Veblen hatırladığım kadarıyla “Aylak Sınıf Teorisinde” şöyle der “bazı mallar vardır bu malların fiyatları artınca talepleri de artar”  Bu teoriyi bulduğu için bu mallara da veblen mal(veblen goods) deniyor. Örneğin yılda sadece bir kaç adetp üretilen aşırı lüks arabalar bunlara örnek verilebilir.

Bir de bunun tersi durum söz konusu olan mallar vardır. Bunlar ise giffen mal olarak adlandırılır. Yani fiyatı düşünce talebi de düşüyor. Örneğin simitin fiyatı 0.5tl ilen 1 tane simit alıyorsam simit 0.1tl ye düştüğü zaman tutup 5 tane simit almıyorum muhtemelen dönerciye doğru hızlı adımlarla ilerliyordurum.

Aslında yukarıdaki iki durumun gerçekleşmesi fiyatlardan ziyade gelirle alakası vardır. Yani gelirimiz artıkça bahsi geçen mallara olan talebimizin yönü değişiyor. Ancak mefhumu muhalifinden bakılınca göreceli olarak fiyat artışı ya da azalışı gibi anlayabiliriz.

Mesela aylık gelirimiz 2000 tl ise ve bindiimiz araba tofaş ise gelirimiz arttığı zaman atıyorum 100bin tl olduğu zaman tofaştan bir kaçtane almıyor onun yerine bentley almaya çalışıyoruz ya da eskiden simit yerken sonra havyara doğru bir yöneliş oluyor. Buna züppelik etkisi(snob effect) de diyenler var.

Bu tip hareketler içerisinde olanları veblen amca hiç çekinmeden hararetle ve sertçe eleştirir ve onlar aylak,çabulcu v.s gibi bi ton laf sayar. Can Aktan hoca vebleni ve aylak sınıf teorisini kısaca özetlemiş

Veblen, 1899 yılında yayımlanan “Aylak Sınıf Teorisi” adlı eserinde kurumsal yapının iktisadi faaliyetleri nasıl etkilediğini açıklamaya çalışmıştır. Geçmişte yönetici sınıf, ortaçağda feodal beyleri, İngiliz asilzadeleri, Hindistan’daki üstün kast ve çağımızın sermaye sahibi zenginleri mevcut statülerinden yararlanarak çalışmadıkları halde çalışanların ürettiklerinin önemli bir kısmına el koymaktadırlar. Bu sınıf aylak olduğu halde çalışan sınıftan daha çok gelir elde etmektedirler. Veblen’e göre aylak sınıf ya doğrudan (ilk ve orta çağda olduğu gibi) ya da dolaylı yoldan toplumun geri kalan kısmını sömürmektedir.

Aylak sınıf üretimin zorluklarına katlanmadan çok gelir elde ettiğinden harcamasını da rastgele yapmaktadır. Bu sınıf faydası tartışılan hobilerle hem boş vakit geçirir, hem de başkası tarafından kazanılan geliri harcar. Gösteriş yapmak için pahalı eşyalar satın alır. Moda değişikliği bahanesi ile sık sık gösteriş için yüksek fiyatlarla değişik elbiselerin alınması da bu sınıfın gösteriş duygusunun tatminini yansıtmaktadır.

Aylak sınıfın bu şekilde davranması toplumun geri kalan kısmının yoksullaşmasına ve buna bağlı olarak kendisini iyi yetiştirememesine neden olmaktadır. Bu durum ise sosyal gelişmeyi olumsuz yönde etkilemektedir.

Geçmişte aylak sınıf, siyasi statüsünden yararlanarak çalışmadan gelir elde ederken, günümüz toplumunda para sahibi kişiler yasal ve sosyal kurumların sağladıkları avantajlar sayesinde yüksek gelirler elde etmektedirler.